เอกสารรับรองบุตร บุตรบุญธรรม และอำนาจปกครอง — 6 กรณี

เด็กที่เกิดจากหญิงที่มิได้สมรสกับชายเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของหญิงนั้นตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1546 ส่วนฝ่ายบิดาจะเป็นบิดาชอบด้วยกฎหมายได้ก็ต่อเมื่อเข้าเงื่อนไขข้อใดข้อหนึ่งตามมาตรา 1547 คือบิดามารดาสมรสกันภายหลัง บิดาจดทะเบียนรับรองบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเด็กเป็นบุตร

การจดทะเบียนรับรองบุตรที่สำนักทะเบียนใช้แบบ คร.11 และตามมาตรา 1548 ต้องได้รับความยินยอมทั้งจากเด็กและจากมารดา หากเด็กหรือมารดาไม่มาให้ความยินยอม หรืออยู่ในสภาพที่ให้ความยินยอมไม่ได้ นายทะเบียนจะจดทะเบียนให้ไม่ได้ ฝ่ายบิดาต้องยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อให้ศาลมีคำพิพากษาแทน

เมื่อเด็กหรือมารดาไม่อาจให้ความยินยอม หรือไม่ยินยอมให้จดทะเบียนรับรองบุตร มาตรา 1548 เปิดทางให้ฝ่ายบิดายื่นคำร้องต่อศาล ขณะเดียวกันฝ่ายเด็กหรือผู้แทนโดยชอบธรรมก็ฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายได้ตามเหตุที่ระบุไว้ในมาตรา 1555

คดีลักษณะนี้อยู่ในเขตอำนาจศาลเยาวชนและครอบครัว ศาลจะพิจารณาพยานหลักฐานประกอบ เช่น หลักฐานการอยู่กินฉันสามีภริยาในช่วงที่เด็กปฏิสนธิ หลักฐานการแสดงออกต่อสาธารณะว่าเป็นบิดา บันทึกการส่งเสีย รูปถ่าย ข้อความติดต่อ และผลการตรวจทางวิทยาศาสตร์เมื่อคู่ความร้องขอ

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/19 กำหนดว่าผู้รับบุตรบุญธรรมต้องมีอายุไม่ต่ำกว่ายี่สิบห้าปี และแก่กว่าผู้ที่จะเป็นบุตรบุญธรรมอย่างน้อยสิบห้าปี ส่วนมาตรา 1598/20 และ 1598/21 วางเงื่อนไขเรื่องความยินยอมของผู้เยาว์และของบิดามารดา ก่อนที่การรับบุตรบุญธรรมจะสมบูรณ์

การรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมยังอยู่ภายใต้พระราชบัญญัติการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม พ.ศ. 2522 ซึ่งกำหนดให้ต้องได้รับอนุมัติจากคณะกรรมการการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม และมีการทดลองเลี้ยงดูตามระยะเวลาที่กฎหมายและระเบียบกำหนด โดยมีกรมกิจการเด็กและเยาวชน กระทรวง พม. เป็นหน่วยงานดูแล

ประเทศไทยเป็นภาคีอนุสัญญาว่าด้วยการคุ้มครองเด็กและความร่วมมือในการรับรองบุตรบุญธรรมระหว่างประเทศ ค.ศ. 1993 การรับเด็กไทยเป็นบุตรบุญธรรมโดยผู้ขอรับที่มีถิ่นที่อยู่ต่างประเทศจึงต้องเดินผ่านหน่วยงานกลางของทั้งสองประเทศ ไม่ใช่การตกลงกันเองระหว่างครอบครัว

ฝั่งไทย ศูนย์อำนวยการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม กรมกิจการเด็กและเยาวชน กระทรวง พม. เป็นผู้รับเรื่องและเสนอคณะกรรมการการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมพิจารณา ส่วนฝั่งประเทศผู้รับจะมีองค์กรที่ได้รับอนุญาตจัดทำรายงานการศึกษาสภาพครอบครัว (home study) และหนังสือรับรองคุณสมบัติของผู้ขอรับ

โดยหลัก อำนาจปกครองบุตรผู้เยาว์อยู่กับบิดามารดาตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1566 และกฎหมายระบุกรณีที่อำนาจปกครองอยู่กับบิดาหรือมารดาฝ่ายเดียว เช่น อีกฝ่ายถึงแก่ความตาย ถูกศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ หรือศาลสั่งให้อำนาจปกครองอยู่กับฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง

กรณีหย่าโดยความยินยอม บันทึกข้อตกลงท้ายทะเบียนหย่ามักระบุว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง ค่าอุปการะเลี้ยงดู และการติดต่อกับบุตร เอกสารชุดนี้เป็นหลักฐานสำคัญที่หน่วยงานทั้งในและต่างประเทศเรียกดู เมื่อพิจารณาเรื่องการเดินทางของเด็ก การเรียน หรือการทำหนังสือเดินทาง

เด็กที่เกิดในต่างประเทศจากบิดาหรือมารดาสัญชาติไทย มักต้องนำสูติบัตรต่างประเทศมาใช้กับงานทะเบียนราษฎรไทย เช่น การแจ้งเกิด การเพิ่มชื่อในทะเบียนบ้าน หรือการทำหนังสือเดินทางไทย โดยเอกสารต้องผ่านการรับรองของประเทศต้นทางและสถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลไทยตามลำดับ แล้วจึงแปลเป็นภาษาไทย

คำสั่งศาลต่างประเทศเรื่องความเป็นบิดา อำนาจปกครอง หรือการรับบุตรบุญธรรม ก็เดินเส้นทางเดียวกัน แต่การจะให้มีผลทางทะเบียนหรือทางกฎหมายในไทย ขึ้นกับดุลพินิจของหน่วยงานหรือศาลไทยที่รับเรื่อง บางกรณีอาจต้องดำเนินการทางศาลไทยเพิ่มเติม จึงควรสอบถามหน่วยงานผู้รับก่อนลงมือรับรองเอกสารทั้งชุด