เอกสารมรดกและพินัยกรรม — 6 กรณี

พินัยกรรมตามกฎหมายไทยมีได้หลายแบบ แบบธรรมดาตามมาตรา 1656 ต้องทำเป็นหนังสือ ลงวัน เดือน ปี ในขณะที่ทำ ผู้ทำพินัยกรรมลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน และพยานลงลายมือชื่อรับรองลายมือชื่อของผู้ทำพินัยกรรมในขณะนั้น แบบเขียนเองทั้งฉบับตามมาตรา 1657 ผู้ทำพินัยกรรมต้องเขียนข้อความ วัน เดือน ปี และลายมือชื่อด้วยลายมือตนเองทั้งหมด แบบนี้ไม่ต้องมีพยาน แต่ห้ามพิมพ์หรือให้ผู้อื่นเขียนแทนแม้เพียงบางส่วน

แบบเอกสารฝ่ายเมืองตามมาตรา 1658 ทำต่อกรมการอำเภอหรือเขต โดยผู้ทำพินัยกรรมแจ้งข้อความที่ประสงค์ต่อเจ้าพนักงานต่อหน้าพยานสองคน เจ้าพนักงานจดข้อความ อ่านให้ฟัง แล้วทุกฝ่ายลงลายมือชื่อ ส่วนแบบเอกสารลับตามมาตรา 1660 ผู้ทำพินัยกรรมปิดผนึกเอกสารแล้วนำไปแสดงต่อเจ้าพนักงานพร้อมพยาน และแบบทำด้วยวาจาตามมาตรา 1663 ใช้ได้เฉพาะเมื่อมีพฤติการณ์พิเศษที่ไม่อาจทำตามแบบอื่นได้ เช่น ตกอยู่ในอันตรายใกล้ความตาย และมีผลจำกัดตามที่กฎหมายกำหนด

เมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย กองมรดกตกทอดแก่ทายาททันทีตามมาตรา 1599 แต่การจะเข้าจัดการทรัพย์แต่ละรายการ เช่น ปิดบัญชีธนาคาร โอนที่ดิน หรือโอนหุ้น ผู้ปฏิบัติงานของสถาบันเหล่านั้นต้องการหลักฐานอำนาจที่ชัดเจน ในทางปฏิบัติจึงต้องยื่นคำร้องต่อศาลขอให้มีคำสั่งตั้งผู้จัดการมรดกตามมาตรา 1711 ถึง 1713 ซึ่งเป็นคดีไม่มีข้อพิพาทหากทายาททุกคนให้ความยินยอม

ศาลที่มีอำนาจคือศาลที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาอยู่ในขณะถึงแก่ความตาย หากเจ้ามรดกมีภูมิลำเนาต่างประเทศ ให้พิจารณาศาลที่ทรัพย์มรดกตั้งอยู่ ผู้ร้องมักเป็นทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือผู้ที่พินัยกรรมระบุไว้ คำร้องต้องบรรยายความสัมพันธ์กับเจ้ามรดก รายการทรัพย์มรดกโดยสังเขป เหตุขัดข้องในการจัดการ และคำขอให้ตั้งผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดก

ทรัพย์สินที่ตั้งอยู่ในประเทศไทย เช่น ที่ดิน ห้องชุด บัญชีเงินฝากในธนาคารไทย และหุ้นในบริษัทไทย อยู่ภายใต้กระบวนการของไทย แม้เจ้ามรดกจะทำพินัยกรรมไว้ที่ต่างประเทศและศาลต่างประเทศได้มีคำสั่งแต่งตั้งผู้จัดการมรดกแล้วก็ตาม เอกสารต่างประเทศเหล่านั้นใช้เป็นพยานหลักฐานประกอบคำร้องต่อศาลไทย ไม่ได้แทนคำสั่งของศาลไทย

ลำดับการรับรองเอกสารต่างประเทศเป็นจุดที่ผิดพลาดบ่อยที่สุด หลักคือเอกสารต้องได้รับการรับรองตามลำดับของประเทศต้นทางจนถึงกระทรวงการต่างประเทศของประเทศนั้น แล้วจึงนำไปรับรองที่สถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลไทยประจำประเทศนั้น เมื่อถึงไทยจึงแปลเป็นภาษาไทยและนำไปรับรองคำแปลที่กรมการกงสุลตามที่ผู้รับเอกสารกำหนด

การพิสูจน์ความเป็นทายาทในไทยอาศัยเอกสารทะเบียนราษฎรเป็นหลัก มรณบัตรออกโดยสำนักทะเบียนอำเภอหรือเขตที่มีการแจ้งตาย ทะเบียนบ้านของเจ้ามรดกต้องได้รับการจำหน่ายชื่อผู้ตายแล้ว และเอกสารแสดงความสัมพันธ์ เช่น สูติบัตรของบุตร หรือทะเบียนสมรสของคู่สมรส เป็นตัวเชื่อมความสัมพันธ์ตามลำดับทายาทในมาตรา 1629

เมื่อทายาทอยู่ต่างประเทศหรือทรัพย์มรดกอยู่ต่างประเทศ เอกสารไทยเหล่านี้ต้องแปลเป็นภาษาที่หน่วยงานปลายทางกำหนดและผ่านการรับรองคำแปลที่กรมการกงสุล จากนั้นบางประเทศยังกำหนดให้ผ่านการรับรองของสถานเอกอัครราชทูตของประเทศนั้นในไทยอีกชั้น ควรขอข้อกำหนดเป็นลายลักษณ์อักษรจากผู้รับเอกสารก่อนเริ่มดำเนินการเสมอ

หนังสือมอบอำนาจในงานมรดกต้องระบุอำนาจเป็นรายการให้ชัดเจน เช่น ให้ความยินยอมในการตั้งผู้จัดการมรดก รับเงินฝากจากธนาคารที่ระบุชื่อ ลงนามในบันทึกแบ่งปันทรัพย์มรดก หรือจดทะเบียนโอนมรดกที่ดินแปลงที่ระบุ ถ้อยคำกว้างเช่นให้จัดการทุกอย่างแทนมักถูกปฏิเสธ เพราะธนาคารและสำนักงานที่ดินตรวจอำนาจตามถ้อยคำอย่างเคร่งครัด

การลงนามควรทำต่อหน้าเจ้าหน้าที่กงสุลที่สถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลไทยในประเทศที่ทายาทอยู่ ทางเลือกที่สองคือลงนามต่อหน้า Notary Public ในประเทศนั้น แล้วนำไปรับรองต่อตามลำดับจนถึงกระทรวงการต่างประเทศของประเทศนั้นและสถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลไทย ผู้รับเอกสารในไทยเป็นผู้กำหนดว่ายอมรับทางใด จึงควรถามก่อนนัดลงนาม

ห้องชุดเป็นทรัพย์ที่คนต่างชาติถือกรรมสิทธิ์ได้ตามพระราชบัญญัติอาคารชุด หากมีคุณสมบัติตามมาตรา 19 และอัตราส่วนกรรมสิทธิ์คนต่างด้าวในอาคารชุดนั้นยังไม่เกินร้อยละสี่สิบเก้าของเนื้อที่ห้องชุดทั้งหมด เมื่อรับมรดกห้องชุด ทายาทต่างชาติที่ไม่มีคุณสมบัติหรือกรณีที่อัตราส่วนเต็มแล้ว กฎหมายกำหนดให้ต้องจำหน่ายห้องชุดนั้นภายในหนึ่งปีนับแต่วันที่ได้มาซึ่งกรรมสิทธิ์

ที่ดินเป็นคนละเรื่อง ประมวลกฎหมายที่ดินวางหลักห้ามคนต่างด้าวได้มาซึ่งที่ดิน เว้นแต่มีสนธิสัญญาหรือบทบัญญัติกฎหมายอนุญาต กรณีคนต่างด้าวได้ที่ดินมาโดยทางมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม กฎหมายกำหนดให้ต้องจำหน่ายที่ดินภายในเวลาที่กำหนด หากไม่จำหน่ายภายในกำหนด อธิบดีกรมที่ดินมีอำนาจจำหน่ายที่ดินนั้น จึงต้องวางแผนตั้งแต่ทราบว่ามีที่ดินอยู่ในกองมรดก